"Medeniyet" daha çok uyum, mahallî örf ve âdetlerin tıraş edilmesi farklılıkların ortadan kaldırılması olarak görülüyordu. –Şerif Mardin[1]
Negatif Alanın Ontolojisi
İyi bir resmi iyi yapan şeyin yalnızca boyanın değdiği ve figürün kapladığı alandan ibaret görüyorsanız oldukça yanılıyorsunuz! Ana figürün etrafında kalan ve ilk bakışta boş görünen kısım negatif alan (negative space) olarak adlandırılır ve figüre sınırlarını veren şeyin bizatihi kendisidir. Onu dengede tutan, eserin bütününe anlam kazandıran kurucu unsurdur bu alan durağan bir boşluktan ziyade. Eğer bu alanı figürün bulunduğu yerden çekmeye kalkışacak olursanız bütünüyle bir kaosa hazırlıklı olmalısınız çünkü geriye formu belirsiz bir karmaşa kalır.
Bu yazı boyunca bahsettiğim estetik ilkeyi hukuk düzenindeki büyük resimle bağdaştırmaya çalışacağım. Hukuk doğası gereği ontolojik olarak var olan gerçekliğimizi normatif ve objektif yasalarla kurgular. Fakat yaşamımızı yasalarla kurguladığı noktalar kadar, kapasitesi gereği yahut bilerek sessiz kalmayı tercih ettiği toplumsal “negatif alanlar” da bir o kadar önemlidir ve sisteme formunu verir.
Kendi coğrafyamızın tecrübe ettiği hukuki ve ontolojik dönüşüm, bu negatif alanın zamanla daralması ve yerini metinleşmiş bir doluluğa bırakması süreci olarak incelenebilir.
Geleneksel Yapı ve İşlevsel Boşluklar
Kendi coğrafyamızın tarihsel arka planını inceleyecek olursak, geleneksel kurumsal işleyişte merkezi hukuki otoritenin, adeta toplumun her bir hücresini ve gündelik ilişkilerin her bir anını tasarlama eğilimi göstermediğini fark ederiz. Sosyolog Şerif Mardin’in “merkez” ve “çevre” kavramsallaştırmasına göre Osmanlı yönetimi, yerel uygulamalara meşruiyet tanıyan, etnik, dinî ve bölgesel farklılıklara yönelik ademimerkeziyetçi bir uyum mekanizması benimseyen ve gevşek bağların işlediği durumlarda çevreyi daha ileri düzeyde bütünleştirmeyi gerekli görmeyen bir idari yapı sergilemiştir.[2] Bu çerçevede, merkezin toplumsal yaşama doğrudan müdahalesinin sınırlı kaldığı geniş bir alanın varlığından söz etmek mümkündür. Bu durum, çevrenin kendi içsel dengelerini, teamüllerini ve yerel normlarını sürdürebildiği görece geniş bir negatif alanın bulunduğu şeklinde yorumlanabilir.
Edmund Burke, toplumu laboratuvarda tasarlanmış mekanik bir düzenek olarak değil, tarihsel süreklilik içinde gelişen organik bir bütün olarak kavrar. Nitekim Burke’ün ifadesiyle, “Ulus, dağıtılmış bir insan grubunun organik moleculae’si şeklinde değil; eski örgüt yapıları bakımından geçmişin oturmuş yapıya sahip devletleri şeklinde hareket etmiştir.”[3] İşte bu organik bütünlük, geleneksel toplumsal örgünün kendi iç mantığıyla işleyişini ve kurumsal sürekliliğini açıklayan en önemli dayanaklardan biridir. Düzen; her şeyin kanunla yazılmasında değil, hukukun hangi alanları yerel sürece bırakacağını işin özü negatif alanı nerede koruyacağını bilmesinde saklıdır.
Bu duruma somut bir örnek vermem gerekirse taşradaki toprak ve mülkiyet ilişkileri yerinde bir örnek olacaktır. Erken dönemlerde mülkiyet, devletin her metrekaresini ölçtüğü ve kayda geçirdiği bir sistem değildi. Toprağın kullanımı, yerel topluluğun teamüllerine ve zilyetlik örfüne dayanmaktaydı. Sınırlar, iki dere arası ya da ağacının gölgesi gibi sembolik ve oldukça esnek referanslarla çizilirdi. Aslında ağacının gölgesi, sistemin işlevsel negatif alanıydı.
Modernite, Kodifikasyon ve “Boşluk Korkusu”
Modern ulus-devletleşme süreci ve bu sürecin kurumsal zirvesini oluşturan reformlar, hukukun geleneksel yapıdaki negatif alanları genişleterek sessiz kalmayı tercih ettiği noktaları farklı bir epistemolojik zemine taşıdı. Kıta Avrupası pozitivizmiyle şekillenen modern hukuk felsefesi, hukuku boşluk kabul etmeyen, her şeyi öngörülebilir olduğu bir sistem olarak kurguladı.
Modern devlet, doğası gereği “öngörülebilir”, ölçülebilir ve merkezi olarak denetlenebilir bir zemin talep eder. Bu durum, sanatta horror vacui (boşluk korkusu) olarak bilinen dürtünün hukuki bir izdüşümünü, tezahürünü doğurur: Devlet, toplumun satır aralarındaki negatif alanları silerek her yeri rasyonel ve belirli normlarla doldurmak ister.
Yine somutlaştırmak gerekirse aile yapısı ve toplumsal denetim mekanizmalarına bakmak zihin açıcı olabilir. Geleneksel yapıda mahallenin, loncanın ya da aile içi kuralların kendi süregelen teamülleriyle ve araçlarıyla (ayıplama, dışlama, arabuluculuk veya cemaat baskısı gibi) kendi negatif alanında çözdüğü mikro krizler; modern kanunnameler ile (örneğin 1926 Medeni Kanunu gibi) açık ve rasyonel bir şekilde kodifiye edildi. Evlilik, boşanma, miras ve çocukların velayeti gibi ilişkiler artık geleneksel yapıdaki ucu açık uygulamalardan uzaklaşarak devlet mahkemelerinin tekeline kesin sınırlarla bağlandı. Sistemin bu şekilde şeffaflaşması, rasyonel öngörülebilirliği ve bireysel hakların standardını en üst seviyeye çıkarırken, toplumun kendi içinde ürettiği o otonom negatif alanları da tasfiye etmiş oldu.
Paspartunun Geometrisi: Sınırı Koruyucu Boşluğu
Bu otonom alanların tasfiyesi hikâyesini tek taraflı kayıp hikâyesi olarak okumak da bizi nostaljik bir yanılgıya düşürmemeli elbette. Gün sonunda geleneksel yapıdan miras kalan o ucu açık negatif alanlar hiçbir zaman tamamen tarafsız olmadı. Ağacın gölgesi esnektir, evet; fakat tam da bu esneklik yüzünden güçlünün lehine zayıfın aleyhine çekilmeye müsait bir güvenlik açığını içinde barındırır. Bazen bu loş boşluklar mahalle baskısı, ataerkil tahakküm ve yerel otoritelerin gürültüsü ile doldurulur.
Kant’a göre hukuk birinin seçimiyle bir diğerinin seçiminin özgürlüğün genel yasaları altında birleştirilebildiği bir koşullar sistemidir.[4] İşte tam olarak bu rasyonel bütünlük sağlanmadığı takdirde organik yapıdaki ucu açık boşluklar özgürlükten ziyade kaotik bağımlılıklar üretir.
Tam bu noktada paspartu ile tanışmak gerekir. Paspartu resim ile çerçeve arasına yerleştirilen ölçülü, geometrik ve boş bir karton şerittir. Dışarıdan bakınca eserin bütününden bağımsız soğuk ve yapay bir sınır gibi dursa da aslında resmi çerçevenin fiziksel baskısından ve dış dünyanın aşındırıcı temaslarından korur. Tıpkı modern kodifikasyonlar gibi! Bu kodifikasyonlar özünde hayatın satır aralarını rasyonel metinlerle doldururken birey ile toplum arasına bir paspartu yerleştirir. Örneğin Medeni Kanun reformu gibi seküler reformlar geleneksel otonom alanları tasfiye etse de cemaatin boğucu derecedeki sıcak kodlarından bireyi azad etmiştir.
Fakat… Bu beyaz, geometrik paspartunun kendisi ne kadar tarafsız?
Geldiğimiz noktada da oldukça net deneyimlediğimiz ve gördüğümüz üzere liberal hukukun en büyük illüzyonu kendisini değerler üstü, steril ve mutlak tarafsız bir boşluk olarak sunmasıdır. Oysa o paspartu da kendi ideolojik rengini taşır. Bence bundan da önemlisi toplumun henüz zihinsel ve ruhsal olarak hazır olmadığı bir ikilemle karşı karşıya kalması ile birlikte sistemin kendi trajik dönüşümünü başlatmasıdır. Soyut bireyler olmaya henüz hazır olmayan kitleler, o rasyonel boşluğun soğukluğunda üşüdükçe, modern hukukun bizzat kendisini bükmeye ve araçsallaştırmaya başlar. O büyük vaatler zamanla yerini modern bir cemaat hukukuna bırakır. Kanun her bireyi koruyan eşit bir sınır olmaktan uzaklaşarak kabilelerin birbirine karşı kullandığı silaha dönüşür. Paspartu yırtılır, altındaki kirli çerçeve resme sızar.
Sınırsızlığın Sınırı ve Kayıp Negatif Alan
Sosyolojik açıdan en mühim sorun, kurumsal yapılardaki değişim hızı ile insan zihnindeki anlam dünyasının değişim hızı arasındaki zamansal uyumsuzluktur. Ruhsal ve zihinsel hiçbir hazırlık olmaksızın insanı sadece soyut haklarıyla kendini sürdüren rasyonel bir varlık konumuna indirgemek onu özgürleştirmek şöyle dursun aksine kurumsal bir boşluğa fırlatır, insan aynı zamanda hayatı anlamlandırmak için belli haritalara muhtaç bir öznedir.
Modern hukuk sistemi, hayatın satır aralarındaki o negatif alanları doldurarak daha seküler, rasyonel ve hak temelli bir hukuk kozmolojisi inşa etmiştir. Ancak modern hukuk "soğuktur"; bürokratiktir ve maddelerden oluşur. Eski sistemdeki yazılmamış kurallar ve geleneksel sınırlandırmalar ise (her ne kadar kendi içinde tahakküm riskleri barındırsa da) bu soğukluğun aksine bireyi kısıtlasa bile ona aynı zamanda topluluk içinde sembolik bir korunma kabuğu, bir aidiyet ve "sıcak kodlar" sunuyordu.
Bu perspektiften baktığımız zaman, modern toplumlarda gördüğümüz muhafazakar refleksleri sığ bir geçmiş özlemi ya da siyasi direnç olarak okumanın da ötesinde, varoluşsal bir anlama tekabül eder. Bu refleks, rasyonel hukukun hayatın her alanına adeta boşluk bırakmayacak şekilde sızmasının sonucu silikleşen o anlam boşluğunun, eski kültürel kodlarla yeniden doldurmaya çalışmak olarak okunabilir. İnsan, rasyonel yasaların bile cemaatleştiği, tarafsızlık maskesinin düştüğü bu yeni düzende, yapay şekilde kendisinin dizayn edilmesine karşı kendi otantik boşluğunu savunmak zorundadır.
Nihai kertede toplum yani bizler.. bu büyük resimdeki figürler, tüm kuralların rasyonel olarak yazıldığı, boşlukların giderek daraldığı bu yeni kaosta, kendi kimliğini, yönünü, formunu tayin etmeye anlamlı negatif alanımızı aramaya devam etmekteyiz. Çünkü insanı insan yapan şey sadece yasalarla sahip olduğu haklar değil; başta da belirttiğimiz gibi yazılmamış sessizlikler, genişleme alanı bulup formuna kavuşabildiği boşluklardır.
Elbette tüm bu yazı boyunca tartıştığım konular, doğası gereği hayatın her çatlağını doldurma iddiasında değildir; aksine, kendi negatif alanlarını öngörerek ve bu sessizlikleri göze alarak, bugünkü çizgilerimin tuval üzerindeki yansımasıyla kaleme alınmıştır. Dolayısıyla bu metin, alanı kendi yorumlarıyla daraltmak ya da genişletmek isteyen okuyucuların müdahalelerine açıktır.
Yararlanılan Kaynaklar
* Burke, Edmund. Fransa’daki Devrim Üzerine Düşünceler. Çev. Okan Arslan. Ankara: Kadim Yayınları, 2016.
* Kant, Immanuel. Ahlakın Metafiziği: Hukuk Öğretisi. Çev. Altan Heper. Ankara: Fol Kitap, 2022.
* Mardin, Şerif. “Center–Periphery Relations: A Key to Turkish Politics.” Daedalus, Cilt 102, Sayı 1, 1973, ss. 169–190.
* Mardin, Şerif. Türk Modernleşmesi. İstanbul: İletişim Yayınları, 1991.